[search-in-place-form in_current_page="1"]

Cuma Namazını Anlamak

Özet:

Bu Cuma vaazında Alban Fejza, Cuma Namazının İbrahimî bir gelenek olarak değil Kuran’daki bir yasa olarak nasıl ortaya çıktığını, en önemli kısmı Tanrı’yı anmak olan bir imanlılar buluşması olduğunu ve vaazların, namazların aksine, neden çevrimiçi verilebileceğini açıklıyor.

Video Metni:

Övgü Tanrı’yadır! Tanrı’dan başka tanrı yoktur. Umarım Cuma Namazını daha derinlemesine anlamamıza yardımcı olalım; umarım bu da Cuma Namazı sırasındaki bütün kuralların ve serbestliklerin daha kolay kabul edilmesine yol açar. Önce Cuma Namazının nasıl ortaya çıktığının tarihine bakalım. Bildiğimiz gibi İletişim Duaları, Oruç, Zorunlu Bağış ve Hac Ziyareti gibi dinî ritüeller İbrahim aracılığıyla vahyedildi. Ancak buna Cuma Vaazları dahil değildi. Cuma Namazı o zaman yoktu. İbrahim’den sonra Tanrı Musa aracılığıyla 10 emri vahyetti ve bu emirlerden biri Sebt’ti, yani temelde Cumartesi günü çalışmamak. Ve İsrailoğulları Cumartesi günü yemek pişirmek ya da pazara gitmek de dahil hiçbir işle uğraşmadığı için pratik amaçlarla bunları Cuma günü yapıp Cumartesi için hazır tutmaya başladılar. Yani temelde uygulamada Cuma pazar günü, ticaret günü, çarşı günü oldu; İsrailoğulları o gün yiyecek almaya gidip pişirirler, sonra ticaret yapmalarına ve yemek pişirmelerine izin verilmeyen Cumartesi için hazır tutarlardı. Ve bu bütün Orta Doğu bölgesini etkiledi, çünkü İsrailoğullarının Cuma günü daha çok alışveriş yapacağını bilen diğer insanlar da tarım ürünlerini, onları satın almak için orada daha çok insan olacağını bilerek Cuma günü satmaya gittiler. Böylece yavaş yavaş bütün Orta Doğu kültürü, neredeyse bütün şehirlerde insanların Cumanın pazar günü olmasını beklediği bir kültür hâline geldi – insanların köylerden sebzelerini, hayvanlarını vb. satmak için şehre indiği ve ayrıca bir şeyler satın alıp köylerine döndüğü gün. Yani bu kültür bütün bölgede binlerce yıl var oldu ve bugün bile birçok Orta Doğu şehrinde insanlar ürünlerini başka ürünlerle takas etmek için köylerden şehirlere iner.

Her neyse, İsa geldiğinde Tanrı Cumartesinin artık zorunlu bir tatil günü olmadığını vahyetti. Yani Musa aracılığıyla vahyedilen Sebt İsa ile sona erdi. Ancak Sebt’e hazırlanma kültürü sona ermedi. İnsanlar bütün bölgede her Cuma toplanmaya ve ticaretlerini yapmaya devam ettiler. Yani bu bir kültür hâline geldi. Ne dinî bir şeydi ne de bir yasa; kültürel bir şeydi ve aslında haftada bir kez, alıcı ve satıcının aynı gün alıp satmak için şehir merkezinde olacağını bilerek yapmanın daha verimli ticaret için çok iyi bir pratik çözümüydü. Her neyse, Muhammed’in zamanına gelindiğinde Sebt artık dinî bir yasa olarak yoktu, ama kültürel olarak insanlar Cuma günü dinî amaçlar için değil ticaret için toplanırdı. Ve bu bağlamda Tanrı, Muhammed Medine’ye taşındığında onun aracılığıyla yeniden örgütlü dini emretti ve bildiğimiz gibi Muhammed aracılığıyla vahyedilen her şey Kuran aracılığıyla oldu. Başka alternatif vahiyler yoktu. Bu, Muhammed Cuma Namazını hangi şekilde kurduysa onun Kuran’dan gelmiş olması gerektiği anlamına gelir. İletişim Duasını, orucu vb. Kuran’dan önce bildiği gibi değil, onu Kuran’dan önce bilmiyordu. Muhammed Cuma Namazını doğrudan Kuran’dan öğrendi. Yani Cuma Namazının nasıl kılınması gerektiğini bilmek istiyorsak, tıpkı Muhammed’in onu Kuran’dan kurduğu gibi onu Kuran’dan yeniden kurabilmeliyiz. Yani Cuma Namazı İbrahimî bir gelenek değil, Kuran’daki bir yasadır. Musa’nın 10 emrinden birinin yerine geçer, İbrahim’in dört dinî ritüelinin değil. Yani İletişim Duasının nasıl kılınacağını potansiyel olarak Kuran olmadan bile bilebiliriz, ama Cuma Namazının nasıl kılınacağını Kuran olmadan bilemeyiz. Yani Cuma Namazının kurallarını yeniden kurmak için yapmamız gereken tek şey onları Kuran’da bulmaktır. O hâlde Kuran’a bakalım ve Cuma Namazının kurallarının neler olduğunu görelim. Ancak bunu yapmadan önce Kuran’daki varsayımın insanların Cuma günü ticari amaçlarla şehirde toplandığı olduğunu unutmayalım; bu varsayım 62:11 ayetinde verilir ve bu bağlamda Cuma Namazının yasaları ve kuralları verilir. Yani yine Cuma Namazının bütün kuralları ve esneklikleri Kuran’da bulunmalıdır. Bunun için İbrahimî geleneğe bakmamıza gerek yoktur. Herhangi bir gelenekle uyuşması gerekmez. Bir gelenek değildir. Bir yasadır. Gelenek İbrahim aracılığıyla geldi, ama yasalar Musa aracılığıyla geldi. Musa’nın yasaları gibi bir yasadır. Musa’nın yasalarından birinin yerine geçer ve bugünün imanlıları Musa zamanının imanlılarından daha zayıf olduğu için bize biraz değiştirilmiş olarak geldi. Yani İsa’nın dini ahirette yeniden düzenleme hakkını saklı tutmak için kaldırdığı Sebt yasasının yerine geçmek üzere Kuran’da özellikle bizim için gelen bir yasadır. Yani yine Cuma Vaazı Kuran’daki bir yasadır ve onunla ilgili her şey Kuran’dan çıkarılmalıdır.

Peki Kuran’dan Cuma Namazı hakkında ne sonuç çıkarabiliriz? Her şeyden önce, 5:58 ayetine göre Kuran, Cuma olsun ya da olmasın mescitte her namaz vakti için bir namaz çağrısı olduğundan söz eder. Yani Cuma günü de diğer bütün namazlar için olduğu gibi Öğle namazı için bir namaz çağrısı vardır. Özel bir namaz değildir. Haftanın diğer günlerindeki bütün öğle namazları için yapılan çağrılar gibi Öğle namazı için bir çağrıdır. Ve sonra 62:9 ayetinde bize Cuma günü namaza çağrı yapıldığında Tanrı’yı anmaya koşmamız gerektiği söylenir. Yani diğer günlerde namaza çağrı yapıldığında mutlaka karşılık vermeniz gerekmez, namazı tek başınıza kılabilirsiniz, ama Cuma günü hemen karşılık vermelisiniz. Ve karşılık Tanrı’yı anmaya koşmaktır ve yerden söz etmez. Mescide git ve Tanrı’yı an demez. “Tanrı’yı anmaya git” der. Peki nereye gitmeliyiz? Tanrı burada bilerek esneklik bırakır; dürüstsek en iyi pratik seçeneği seçeceğimizi bilerek. Yani yer verilmez, ama topluluk verilir. 62:9 ayeti “Ey iman edenler” der, yani imanlılar topluluğu; yani bu yasayı diğer imanlılarla birlikte yerine getirmeliyiz. Hristiyanların komünyon ya da Efkaristiya fikri gibidir. Komünyon, Tanrı’ya birlikte ibadet etmek için imanlıların tek bir beden olması demektir. Cuma Namazı budur – bütün imanlıların tek bir beden olarak Tanrı’ya birlikte ibadet etmesi. Yer önemli değildir. Açıktır ki imanlılar tarafından sürdürülen bir mescit varsa toplanmak için en iyi yer orasıdır. Mescit imanlılar tarafından sürdürülmüyorsa orada imanlılar bulacağınızın garantisi yoktur, bu yüzden en iyi pratik yer orası olmaz. Ve aslında yasa Kuran’da yer hiç göz önüne alınmadan zorunlu bir yasa olarak verilir. Yani yer çok uzak olduğunda Cuma Namazının bazen zorunlu olmadığı fikri yanlıştır. Kuran’a göre Cuma Namazı her zaman zorunludur, çünkü Tanrı gerçek imanlıların kendilerini asla Cuma Namazını kılamayacakları bir durumda bulmayacaklarını biliyordu. Bunu daha fazla açıklayalım. Diyelim ki geçmişte yaşadınız. Teslimiyeti nasıl duyardınız? O zaman telefon, internet yoktu. Yani ilk dönüştüğünüzde teslimiyetin doğru versiyonunu duymanızın tek yolu birinin size gelip anlatmasıydı. Ancak o kişi bir imanlıysa zaten bir yerde Cuma Namazını kılıyordu ve size vaaz etmek için mescitten ta oraya gelebildiyse, açıktır ki mescit sizin oraya gidemeyeceğiniz kadar uzak değildir. Yani teslimiyet doğru vaaz edildiğinde her zaman yakında bir mescit olurdu. İslam mescitlerin ötesine asla yayılmazdı. Yani din doğru yayıldıysa imanlılar kendilerini asla Cuma namazını kılamayacakları bir durumda bulmazlardı. Şimdi internetin var olmasından beri insanların uzak yerlere vaaz etmesi mümkün, ama vaazın internet aracılığıyla yapılabileceği fikrini kabul ederseniz bu otomatik olarak Cuma Vaazı sırasındaki vaazın da internet aracılığıyla yapılabileceği anlamına gelir. Yani ikisini birden yapamazsınız. Ya internet aracılığıyla vaaza izin verildiğini kabul edersiniz ve Cuma namazı sırasında vaaz vermeye de internet aracılığıyla izin verildiğini kabul etmelisiniz ya da internet aracılığıyla vaazı kabul etmezsiniz ve kendinize her zaman internet aracılığıyla vaaz etmeyi de yasaklamalısınız. Başkalarını internet aracılığıyla dönüştürmeye çalışıp dönüştüklerinde onlara Cuma Namazları için hemen bir seçenek sunmamak aslında derin bir sorumsuzluktur. “Tamam, diyelim ki dönüştüm, Cuma Namazı nerede?” Yani internette vaaz veren ve dönüşenlere Cuma Vaazları için hemen bir seçenek sunmayan bütün insanlar derin bir sorumsuzluk içinde ve sadece kaos yaratıyorlar. Biri şöyle diyebilir: Ama Cuma Namazı sırasındaki vaaz bir nevi farklı. Aslında değil, çünkü Cuma Namazının bir gelenek olmadığını zaten ortaya koyduk. Doğrudan Kuran’daki bir yasadır. O hâlde Cuma sırasındaki vaazın Cuma dışındaki vaazdan farklı olması gerektiği fikrini Kuran’ın neresinde buluyorsunuz? Bu bizi Cuma sırasındaki vaazlar konusuna getiriyor. Öğle iletişim duasının bir parçası değildirler, ama başka Kuran yasalarından doğarlar. Yani 62:9 ayetinde Cuma günü Tanrı’yı anmak için diğer imanlılarla bir araya gelmemiz gerektiğini zaten ortaya koyduk. Bu, Arapçada yalnızca Cuma GÜNÜnden söz eder. Günün vaktinden söz etmez. Ancak Kuran’a göre yalnızca gündüz gün sayılır. Gece günün bir parçası sayılmaz. Yani ayet gündüz kılınan yegâne iki namaz olan ya öğle ya da ikindi namazından söz ediyor olmalıdır. Ve sonra 5:48 ayetinde bize imanlıların doğrulukta yarışması gerektiği söylenir; bu da öğle ile ikindi arasında bir seçeneğimiz varsa, imanlıysak, Tanrı’yı mümkün olduğunca erken anmak için daha erken olanı seçeceğimiz anlamına gelir. Yani yarış içindeyiz ve öğle vakti daha erken gelir, dolayısıyla imanlılar yarışır ve ikindiye kadar beklemez. Yani artık Cuma Namazının Cuma günü öğle vaktinde kılınması gerektiğini biliyoruz. Ama neden her zamanki gibi sadece öğle namazını kılmıyoruz? Neden vaazların eklenmesi ve namazın dört rekâttan iki rekâta kısaltılması gibi değişiklikler var? Bunların hepsi Kuran’daki yasalardır. 4:101 ayeti, Arapça Kuran’da kontrol ederseniz, bize yolculuk ettiğimizde namazı kısaltabileceğimizi söyler ve Cuma namazına evden değil pazardan ya da işinizden gittiğimizi zaten ortaya koyduğumuz için oraya bir yolculuk hâlinden gidiyor olmalıyız ve dolayısıyla namazı kısaltabiliriz. Kuran’da en kısa iletişim duasının iki rekât olması gerektiği sonucunu çıkarabileceğimiz başka bir ayet var, ama bu bu vaazın kapsamının dışında. Yani İletişim Duasının yolculukta iki rekâta kısaltılabileceğini zaten biliyoruz ve bu şart, yolculukta kılınan bir korku namazı olduğunda Cuma Namazı için de geçerlidir. Yani şimdiye kadar Cuma namazının öğlen ve kısaltılmış bir öğle iletişim duası olarak kılındığı sonucuna vardık. Ama vaazlar nereden geliyor? İmanlıların Cuma öğle kısaltılmış namazında toplanacağını zaten ortaya koyduk ve bir aradayken birbirlerine daha yakındırlar. Ve sonra 26:214 ayeti size en yakın olanlara vaaz etme emrini verir. Yani temelde bu ayet, zaten toplandığınıza göre onlara vaaz etmenin uygun olduğunu söylüyor. Vaazı kimin yapması gerektiği yine başka bir konu, ama imanlılar toplandığında birinin vaaz etmesi gerektiğini ortaya koyduk. Bu sadece imanlıların doğal bir davranışıdır. Birbirlerinin sözünü kesmezler. Söyleyecek önemli bir şeyi olan daha akıllı insanlar konuşur, geri kalanlar dinler. Bu, imanlıların bir araya geldikleri her zamanki davranışıdır. Yani her neyse, şimdi Cuma günü, imanlıların zaten büyük bir toplantıda yaptıklarının doğal bir sonucu olarak vaaz olması gerektiğini ve birlikte kısaltılmış bir öğle iletişim duası olması gerektiğini ortaya koyduk. Bunların hepsi Kuran’dan. Şimdi Kuran’da örgütlü dinden söz eden başka bir ayet, 9:11 ayeti var; birinin Teslim Olanlar topluluğuna katılıp katılmadığını düzenlemek için iki şeyin göz önüne alınması gerektiğini söyler, ama ayet üçüncü bir şeyden de söz eder. Ayet üçüncü şey olan tövbeden de söz eder. Yani İletişim Duası ve Zekâtın yanı sıra tövbe de bir topluluk ritüelidir. Bu, Teslim Olanlar Cuma günü birbirleriyle bir araya geldiklerinde tövbe de etmeleri gerektiği anlamına gelir. Diğer Teslim Olanlarla bir araya gelirken tövbe etmek bir yasadır, çünkü kendinizden daha iyi saymanız gereken insanlarla karşılaştığınızda bu doğal olarak sizi hatalarınız için tövbe etmeye yöneltmelidir. Saf bir imanlılar topluluğu bir araya geldiğinde her zaman diğerlerini kendilerinden daha iyi sayarlar, çünkü kendi günahlarınıza tanık oldunuz, ama diğer insanların günahlarına tanık olmadınız. Yani her neyse, Cuma Vaazı sırasında toplanırken tövbe bir yasadır. Ancak tövbe etmeniz gereken vakitten söz edilmez ve tövbeyi vaaz sırasında ne zaman yaparsanız yapın, vaazı fiilen iki ayrı kısma böler; bugün buna iki vaaz deriz, ama Kuran’a göre arada bir tövbeyle ayrılmış tek bir vaazdır. Onları nasıl saymayı seçtiğiniz önemli değil. Konu değişirse iki, konu aynı kalırsa bir sayabiliriz. Gerçekten fark etmez.

Her neyse, şimdiye kadar Kuran’dan Cuma günü imanlıların şunları yapması gerektiğini bulduk:

  • birbirleriyle bir araya gelmek,
  • iletişim duasını kılmak,
  • vaaz etmek ve
  • tövbe etmek.

Bunların hepsi Kuran’dadır. Şimdi en önemli kısım geliyor – Tanrı’yı anmak. Cuma Namazının en önemli kısmı Tanrı’yı anmaktır; bu yüzden Cuma Namazıyla ilgili ayette doğrudan anılan tek kısım budur. 62:9 ayeti şöyle der: “Ey iman edenler, Cuma günü Cuma Namazı ilan edildiğinde TANRI’YI ANMAYA koşun…” Yani vaaz Tanrı’yı anmayı içerebilir de içermeyebilir de – bildiğiniz gibi vaaz, Kuran’daki bazı surelerin Tanrı’dan hiç söz etmemesi gibi, Tanrı’dan hiç söz edilmeyen topluluk konularından söz edebilir. Yani vaaz Tanrı’yı anmayı içermeyebileceği için, vaaza devam etmeden önce en önemli emrin ilk önce yerine getirildiğinden emin olmak akıllıcadır; sırf bu emri yerine getirdiğinizden emin olmak için, onu unutmayasınız diye; bu yüzden başlangıçta Tanrı’yı anarak başlamalıyız. Ama O’nu nasıl anmalıyız? Vaiz başkaları onu görebilsin diye vaaz etmek için ayağa kalktığında, ve vaizin ayağa kalkması 62:11 ayetinde anılır, ayağa kalktığında 52:48 ayeti ayağa kalkarken Tanrı’yı övmesi gerektiğini söyler. Yüksek sesle vaaz etmek için ayağa kalktığı için Tanrı’yı yüksek sesle över. Bu, vaaza “Elhamdülillah”, “Tanrı’ya övgüler olsun” diyerek başlaması gerektiği anlamına gelir ve Cemaatteki herkes “Tanrı” “Allah” kelimesinin ne anlama geldiğine dair aynı tanıma sahip olmayabileceği için vaiz bu kelimeyi “La ilahe illallah”, “Tanrı’dan başka tanrı yoktur” diyerek tanımlar; bu da yine Tanrı’yı anmaktır.

Yani Kuran’dan Cuma günü imanlıların şunları yaptığını ortaya koyduk:

  • namaza çağrıyı yaparlar,
  • birbirleriyle bir araya gelirler,
  • biri vaaz etmek için ayağa kalkar,
  • ve ayağa kalkarken Tanrı’yı över,
  • sonra vaaz eder; bu, Kuran’ın en kısa suresi kadar kısa olabilir,
  • sonra tövbe etmelidir; bu fiilen vaazı ikiye bölebilir ya da bölmeyebilir,
  • sonra iki rekât içeren yolculuktaki korku İletişim Duasının kısaltılmış versiyonunu kılarlar,
  • ve işte hepsi Kuran’dan.

Yani Cuma Namazı Kuran yasalarının bir toplamıdır, ama belirli bir dinî ritüel değildir. Ve bunların ritüel değil yasa olduğunu ve dolayısıyla Kuran’da anılmayanın aslında bizim için bilinçli bir esneklik olduğunu fark etmek önemlidir. Örneğin imanlıların mescitleri olmadığında bunu birinin evinde yapmaları gerektiğinden söz etmez; bu da herkes Kuran’ın şartlarını yerine getirdiği sürece onu çevrimiçi yapmak için bilinçli bir esnekliktir. Yani Cuma Ritüeli diye bir şey yoktur. Sadece uyduğumuz, birbirine götüren Kuran’dan yaklaşık 10 yasanın toplamıdır ve o yasalara uyduğumuz sürece doğru şeyi yapıyoruz. Bu arada işte yeni bir şey. Cuma İletişim Duası, asıl İletişim Duası (Salat) Cuma olduğu için değil, yolculuktaki bir korku namazı olarak kılındığı için kısaltıldığından, yakında izin verilen bir mescit olmadığı için onu evde kılmak zorundaysanız, namazı kısaltmak için hiçbir sebebiniz yoktur. Kendi evinizde korku içindeki bir yolcu değilsiniz, bu yüzden İletişim Duasını kısaltmak için hiçbir sebebiniz yoktur. Yani onu evinizde kılmak zorunda olduğunuzda İletişim Duasını dört rekât kılarsınız. Bu, Cuma İletişim Duasını size ya da aile üyelerinize ait olmayan başka birinin evinde kılma fikrini en azından şüpheli kılar, çünkü ev sahibi mi yoksa yolcu misafir mi olduğunuza bağlı olarak bir grup olarak iki mi dört mü rekât kılmanız gerektiği konusunda bir çelişki olur. Her neyse, bu Çevrimiçi Cuma Vaazları incelenirken çözülmesi gereken başka bir konu. Ama iyi haber şu ki aslında bize Teslim Olanlar olarak katılan insanlar için Cuma Vaazlarını (namazları değil) çevrimiçi iletiyoruz.  

Cuma Vaazı Hazırlayan: Alban Fejza, Çevrimiçi Cemaat Yöneticisi