Përmbledhje:
Në këtë predikim të drejtpërdrejtë të së Premtes, Alban Fejza i përshkruan kufizimet kulturore që njerëzit i mbartin, në martesë, mehr, ushqim, veshje, banim dhe emra, dhe shpjegon si t’i njohim si mangësi njerëzore e jo si kërkesa fetare, të ndjekura nga shembuj nga xhemati.
Transkripti i videos:
Hyrja e predikimit
Lavdi Zotit, nuk ka zot tjetër përveç Zotit.
Hm, sot dua të flas për atë që unë e quaj kufizime kulturore. Pak a shumë mendova ta sjell këtë temë sepse mendoj se mund të nevojitet për predikimet e ardhshme të së Premtes kur të merremi me—le ta quajmë aplikacioni i martesës. Nuk është ende aplikacion, por çfarëdo, sistemi i martesës që e kemi. E kuptoj se ka mjaft shumë kufizime kulturore që mund të sfidohen prej tij. Kështu që thjesht doja të sillja shembuj për këtë çështje: kufizimet kulturore që i kanë njerëzit, të cilat nuk po përpiqem t’i ndryshoj, thjesht po përpiqem t’i nxjerr në pah që njerëzit të bëhen pak më të vetëdijshëm dhe me shpresë dikush mund të rritet shpirtërisht, kulturalisht, që të ketë më pak kufizime.
Meqë ra fjala, ky është predikim ku nuk po përpiqem të ndryshoj asgjë. Gjithë çka po bëj është të ngre vetëdijen që njerëzit të ndihen rehat të shikojnë brenda vetes dhe brenda kulturave të tyre për ta kuptuar ndoshta: “Oh, ndoshta mund të jenë pak më mendjehapur.” Sërish, nuk është diçka që domosdoshmërisht duhet të ndryshojë, sepse besoj se është pjesë e sjelljes së detyruar globale. Por disa njerëz në fakt mund të duan ta hapin mendjen pak më shumë, por nuk kanë menduar për këtë më parë, dhe për ata njerëz mund të jetë e dobishme.
Përkufizimi i kufizimeve kulturore përmes përvojës personale
Çka e kam fjalën me kufizime kulturore? Si, sapo luajta një muzikë; ishte rock. Dhe në të kaluarën, ndoshta për mua, kulturalisht do të më jepte një ndjenjë të keqe dhe ndjenjë të papranueshme nëse do ta dëgjoja në kontekstin e një predikimi të së Premtes. Por pastaj përfundimisht e tejkalova atë kufizim, kështu që jam në rregull me muzikën rock në një predikim të së Premtes.
Një kufizim tjetër që e kisha për një kohë ishte se nuk mund ta kuptoja muzikën xhaz. Muzika xhaz nuk ishte diçka që mendoja se ishte muzikë e mirë; mendoja se ishte muzikë pa shije. Nuk mendoj më se është muzikë pa shije.
Dhe njerëzit i kanë ato kufizime. Tani, kjo nuk do të thotë se po përpiqem të them se e gjithë muzika është e njëjtë. Gjithë çka po them është se mund të jenë kufizimet e tua, kufizime kulturore. Dhe meqë ra fjala, ndonjëherë nuk kanë pse të kenë të bëjnë plotësisht me kulturën tënde—gjithë shtetin, apo gjithë vendin, apo popullin tënd. Mund të vijnë nga të afërmit e familjes, mënyra si u rrite, diçka që e dëgjove me të cilën qeshi nëna jote. Gjithë çka duhet kur je pesë vjeç, shtatë vjeç, gjithë çka duhet është që nëna jote të qeshë me diçka apo me dikë, e pastaj është përgjithmonë në mendjen tënde se kjo nuk është e pranueshme. As nuk u përpoqën të të dekurajonin, as nuk të thanë të mos e bësh, por ndoshta i dëgjove prindërit e tu duke qeshur me të, dhe tani, përgjithmonë në mendjen tënde, thjesht nuk mund ta imagjinosh veten duke e bërë këtë.
Tani, ajo që po përpiqem të bëj nuk është ta ndryshoj këtë, sepse edhe unë i kam kufizimet e mia kulturore. Por të paktën të jemi të vetëdijshëm se i kemi kufizimet tona kulturore.
Konteksti shkrimor: Dobësia njerëzore dhe ndalimet kulturore
Më lejoni t’ju jap disa shembuj. Do të filloj nga kultura ime dhe gjërat që janë më—dhe meqë ra fjala, nuk po përpiqem t’i justifikoj, në të njëjtën kohë nuk po them se janë të mira, sepse Kurani thotë… dhe këtu më konkretisht po flas për gjëra që Kurani nuk i ndalon, por njerëzit i ndalojnë kulturalisht. Kurani thotë në—më lejoni ta gjej strofën, shpresoj ta gjej shpejt… në rregull, pra mendoj se është në Suren 5, strofa 87, thotë: “O ju që besoni, mos i ndaloni gjërat e mira që janë bërë të ligjshme nga Zoti, dhe mos e kaloni kufirin. Zoti nuk i do ata që e kalojnë kufirin.”
Pra, Kurani po na thotë të mos i ndalojmë gjërat që janë të ligjshme. Megjithatë, shumë kultura do t’i ndalojnë gjërat. Ajo që po them është se kjo është keq, patjetër është keq. Megjithatë, nuk kanë zgjedhje tjetër; është pak a shumë brenda sjelljes së detyruar globale. Teknikisht kanë zgjedhje, por do të kërkonte përpjekje kaq të mëdha. Më lejoni ta them kështu: nëse të gjithë njerëzit, gjithë çka mund të bëjnë është ta zbatojnë vetëm 70% të Kuranit, dhe 30% lihet gjithmonë jashtë nga natyra e dobësisë sonë… Kurani thotë se njerëzit në të kaluarën ishin më të fortë, ne jemi më të dobët, kemi më shumë kufizime. Disa njerëz do t’i kufizojnë disa pjesë të Kuranit, njerëz të tjerë do t’i kufizojnë pjesë të tjera të Kuranit, një kulturë tjetër do t’i kufizojë disa pjesë të tjera. Pra, do të ketë dallime në kufizimet kulturore, megjithatë, ndoshta të gjitha do të kufizojnë pak a shumë një sasi të ngjashme.
Pra, ajo që po them është se është keq, por është e pashmangshme duke pasur parasysh forcën që e kemi. Më lejoni t’ju jap një shembull të përsosur: mosagjërimi gjatë Ramazanit është keq, por ka kufizime që i kanë disa njerëz. Si një fëmijë që ndoshta është tetë vjeç, do ta kuptoja nëse nuk agjëron. Është në rregull; nuk po them se është mirë, është thjesht kufiri i tyre, është thjesht tepër për ta. Pra, kanë një kufizim se sa mund të bëjnë.
Dhe kufizimet mund të vijnë madje edhe nga kufizimet fizike. Dikush mund të jetë kaq mbipeshë, nuk mendoj—natyrisht është keq nëse nuk luten, por mund të mos jenë plotësisht në gjendje ta bëjnë lutjen në mënyrën e përsosur. Është kufizim; vjen nga çfarëdo dobësie që e kishin nga prindërit e tyre, kultura e tyre, çfarëdo. Por është ashtu siç është. Nuk do t’u them se është mirë ajo që po bëjnë, por gjithashtu nuk do t’i gjykoj që e kanë atë kufizim.
Pra, gjithë çka po bëj është të ngre vetëdijen, jo të përpiqem ta ndryshoj, se ka kufizime: kufizime fizike te disa njerëz, në disa mosha, dhe gjithashtu kufizime në tërësi, si e gjithë kultura në disa raste për disa çështje.
Studime rasti kulturore: Praktikat e martesës dhe zakonet ushqimore
Pra, do të filloj me kufizimet e kulturës sime dhe disa kufizime që i kam unë, të cilat Kurani nuk i kufizon, vetëm që ta kuptoni çka e kam fjalën.
Për shembull, për ndonjë arsye, prejardhja ime ku u rrita… U rrita në Kosovë, dhe është rreth 95% myslimanë tradicionalë, diçka e tillë. Për ndonjë arsye, njerëzit në Kosovë e trashëguan Islamin nga Lindja e Mesme dhe Perandoria Osmane, turqit. E morën Islamin nga myslimanët tradicionalë, por për ndonjë arsye, nuk i morën kurrë martesat midis kushërinjve. Nuk mund ta pranonin kurrë. Dhe për shkak të kësaj, meqë u rrita në atë kulturë, u rrita me idenë se është pak a shumë e papranueshme të kesh martesa midis kushërinjve. Jam plotësisht i vetëdijshëm se Kurani e lejon, e pranoj se kjo është e vërteta. E pranoj se martesat midis kushërinjve lejohen në Kuran, por është vërtet e vështirë për mua ta imagjinoj veten duke e bërë këtë.
Dhe nuk po e paraqes si njëfarë: “Oh, jam më i mirë se Kurani.” Po e paraqes si mangësi, si kufizim, si defekt që e ka kultura ime. Ndoshta nëse martesat midis kushërinjve do të lejoheshin në Kosovë dhe në pjesën më të madhe të Evropës, Evropa nuk do të vuante nga rënia e popullsisë. Ndoshta do të kishte disa gjëra që do të ishin më mirë nëse ai kufizim nuk do të ekzistonte. Epo, kufizimi ekziston, dhe nuk po përpiqem ta ndryshoj, sepse është defekti i tyre, është kufizimi i tyre. Do të ishte më mirë nëse do ta ndryshonin, por nuk do të përpiqem ta ndryshoj.
Ja gjëja e mirë për këtë: ne si Nënshtrues e pranojmë njëri-tjetrin dhe kulturat e njëri-tjetrit. Nuk i miratojmë, nuk themi se janë të mira, por pak a shumë e pranojmë dikë edhe me ato defekte kulturore për sa kohë që e bën Lutjen e Kontaktit dhe zeqatin. Kjo është ajo që na bashkon. Meqë kemi diçka që na bashkon, nuk kemi pse të pajtohemi për gjithçka.
Pra, në thelb, kam një defekt që vjen nga kultura ime: nuk mund ta imagjinoj veten duke u martuar me kushërirat e mia, është thjesht e vështirë. Më lejoni t’ju jap një shembull tjetër. Dhe meqë ra fjala, nuk do ta gjykoj asnjë kulturë ku martohen me kushërinjtë e tyre, sepse me sa duket Kurani në fakt është në anën e tyre. Tani, ka përparësi dhe mangësi, nuk do të hyj në hollësi. Ndonjëherë i sjellin çështjet mjekësore, si të pasurit më shumë defekte te fëmijët, por kanë edhe më shumë përparësi shoqërore, si ushqimi është i njëjtë, është më lehtë të komunikosh me njerëzit që i njeh, e gjëra të tilla. Janë pak a shumë të barabarta, prandaj Kurani e lejon. Megjithatë, për ndonjë arsye, evropianët nuk mundën kurrë ta pranonin në mendjen e tyre, përfshirë Kosovën, e cila është vend me shumicë myslimane sunite, që nuk mundi kurrë ta pranonte këtë për shkak të kulturës së saj. Ishte kufizim kulturor.
Më lejoni t’ju jap një shembull tjetër. Ka një varg në Bibël ku shpjegohet se Gjon Pagëzori, kur po i pagëzonte njerëzit në shkretëtirë, jetonte duke ngrënë karkaleca—pak a shumë gjinkalla. Pra, hante karkaleca dhe mjaltë; kjo ishte dieta e tij kryesore ndërsa jetonte në shkretëtirë. Tani, nuk mund ta imagjinoj veten… Nuk kam ngrënë kurrë karkalec, dhe nuk mund ta imagjinoj veten duke ngrënë karkalec ndonjëherë në të ardhmen. Nuk mendoj se duhet t’i gjykoj njerëzit e tjerë nëse hanë karkaleca. Me sa duket në Bibël lejohet, edhe Kurani e lejon, nuk e ndalon. Me sa duket është burim i mirë proteinash nëse i pyet njerëzit e mjekësisë, por thjesht nuk mund ta kapërceja kurrë atë kufizim kulturor, dhe mund të mos e kapërcej kurrë.
Tani, në këtë rast, çka bëjmë? Nuk do t’u them të tjerëve çka të mos bëjnë, megjithatë, thjesht i lutem Zotit të mos më vërë në atë situatë. Të lutem, o Zot, mos më vër në një situatë ku duhet të ha karkaleca. Është pak a shumë e vështirë për mua, kaq. Është kufizim. Me sa duket nuk jam aq i plotë sa Gjon Pagëzori, sepse sa më i plotë të jetë një person kulturalisht dhe në përvojën e jetës, aq më shumë mund t’i kapërcejë këto kufizime kulturore.
Çka e kam fjalën me i plotë? Sa më i plotë të jesh, aq më shumë përvoja ke që përmenden në Kuran. Le të themi se Kurani përmend dhitë; shumë njerëz nuk kanë parë kurrë një dhi, apo nuk kanë jetuar kurrë afër një ferme me dhi. Kurani përmend hurmat, devetë, lopët. Disa njerëz kanë parë deve por jo lopë; disa njerëz kanë parë lopë por jo deve. Nuk kanë pasur një jetë të plotë. Meqë jeta ime nuk ishte e plotë—si edhe për njerëzit e së kaluarës nuk ishte e plotë, por ishte më afër të plotës—ata mund t’i kapërcenin ato kufizime kulturore. Me sa duket unë jam thjesht më shumë si foshnjë. Disa foshnja nuk mund të hanë ushqime pikante, është thjesht tepër për to. Pra, le ta imagjinojmë se jemi thjesht foshnja në disa fusha dhe nuk mund ta kapërcejmë këtë.
Pra, po, nuk dua as të mendoj… Mendoj se nëse do të përpiqesha vërtet shumë, ndoshta mund të haja gjinkalla apo karkaleca. Nuk është përtej mendjes sime, kjo ndoshta është diçka që mund ta kapërceja, por kjo nuk është fushë ku mendoj se mund të rritem shumë. Ndoshta mund të rritem diku në ndonjë fushë tjetër.
Pra, po, kam një kufizim, por nuk do t’u them njerëzve të tjerë: “Mos hani karkaleca.”
Tani, në të njëjtën mënyrë, ju dhe njerëzit e tjerë mund të jeni më të vetëdijshëm për kufizimet kulturore që i keni dhe t’i pranoni si kufizime. Nëse i pranoni si kufizime, nuk do t’ju detyrojmë t’i ndryshoni, sepse sërish, për sa kohë që jeni Nënshtrues, e bëni Lutjen e Kontaktit, e bëni zeqatin, jeni Nënshtrues, është në rregull. Mund t’i keni kufizimet tuaja kulturore. Nuk do t’i quaj të mira—mund të bëj ende një predikim të së Premtes ku i quaj të këqija—por është në rregull. Ke një kufizim, është në rregull; kam një kufizim, është në rregull. Nuk jemi njerëz të plotë, kemi defekte, dhe ndonjëherë kultura të tëra kanë defekte.
Poligamia dhe pritjet në marrëdhënie
Më lejoni t’i përmend disa të tjera që mund të ndihmojnë për predikimin e ardhshëm të së Premtes: disa kufizime të tjera kulturore.
Të pasurit dy gra, për shembull, është thjesht kufizim kulturor. Dhe mendoj se kjo është pak a shumë ajo që më solli te kjo temë, sepse me sa duket njëra nga gratë nuk ishte e kënaqur me çështjen e dy grave. Mendoj se ajo thjesht duhet ta pranojë se është kufizimi i saj kulturor, në vend që të përpiqet ta ndalojë atë që Kurani e lejon. Tani, i kam dekurajuar dy gratë në shumë video. Gjeta mënyra për ta dekurajuar sepse njerëzit e abuzojnë. E mbështes plotësisht çdo grua kur burri e abuzon idenë e dy grave. Megjithatë, më lejoni të mos përpiqem ta ndaloj, le të mos përpiqemi ta ndalojmë, sepse Kurani thotë: “Mos e ndaloni atë që nuk është e ndaluar,” dhe Kurani e lejon më shumë se një grua.
Megjithatë, nëse dikush ka problem me këtë, para së gjithash, para se të flasë fare për të, ta pranojë si kufizim kulturor, në vend që të thotë: “Oh, a mund ta ndryshojmë këtë?” Mund të fillojmë nga pozicioni: “Nuk u rrita kështu, kjo është pak tepër e vështirë për mua ta pranoj.” Dhe në vend që t’u thuash njerëzve çka të bëjnë, thuaj: “Shpresoj që Zoti të mos më sprovojë kurrë me këtë.” Ndoshta thjesht mund t’i lutesh Zotit që Zoti të mos të sprovojë kurrë me këtë. Dhe jam mjaft i sigurt se nëse dikush është grua vërtet, vërtet e mirë, Zoti nuk do ta sprovojë me atë çështje.
Pra, po, le ta pranojmë nëse një grua ka problem me këtë—ndonjëherë edhe burrat mund të kenë problem me këtë—është thjesht kufizim kulturor që e kemi, dhe le ta pranojmë si kufizim kulturor. Është në rregull, dikush nuk mund ta imagjinojë veten me dy gra, thjesht nuk mund ta imagjinojë. Është në rregull, të pranojmë kështu, është në rregull. Mund të shoh shumë arsye pse sot nuk ka kuptim praktik, por nuk do ta ndaloj. Prandaj në atë pyetësorin e fundit të aplikacionit që po përpiqesha ta bëja, e lejova. Pak a shumë e nënkuptova aty se lejohet sepse nuk është e ndaluar në Kuran. Por nëse ke kufizim kulturor për këtë, është në rregull, është kufizimi yt kulturor. Por le të pajtohemi se është kufizimi yt kulturor, nuk është i ndaluar në Kuran, dhe është në rregull nëse nuk mund ta kapërcesh.
Mund të mos e kapërcej kurrë çështjen e karkalecave, ndoshta thjesht nuk do të ha kurrë karkaleca. Dhe jam mjaft i sigurt se nuk do ta kapërcej kurrë çështjen e kushërinjve, thjesht nuk është në mendjen time. Ndoshta nëna ime, kur isha pesë vjeç, mund të ketë qeshur me dikë që u martua me kushërirën e tij. Nuk e di nga erdhi, thjesht është vërtet e vështirë ta kapërcej. Thjesht nuk mund ta imagjinoj veten duke e bërë. Dhe disa njerëz nuk mund t’i imagjinojnë dy gratë. Nuk do të përpiqemi t’ju ndryshojmë, por me shpresë nuk do t’ju ndodhë kurrë. Dhe mund t’i ndodhë dikujt tjetër, por me shpresë nuk do t’ju ndodhë juve.
Pra, kjo është ideja: le të mos përpiqemi t’i bëjmë kufizimet kulturore ligje fetare. Le t’i pranojmë si mangësi, dhe është në rregull. Të gjithë mund t’i kemi mangësitë tona të ndryshme. Për disa njerëz është e vështirë ta pranojnë diçka, për njerëz të tjerë është e vështirë ta pranojnë diçka tjetër.
Tani, mund të përpiqesh të rritesh dhe të përpiqesh ta kuptosh si do të ishte ndryshe dhe të gjesh më shumë rritje nga kjo. Megjithatë, nuk ke pse, është në rregull. Ne si Nënshtrues i pranojmë—dhe sidomos unë, i pranoj të gjithë njerëzit ashtu siç janë për sa kohë që janë Nënshtrues, gjë që përfshin bërjen e Lutjes së Kontaktit, dhënien e zeqatit, ky është minimumi. Pjesa tjetër, mund të jemi të ndryshëm. Kjo nuk do të thotë se nuk ka gabim dhe të drejtë. Po, disa gjëra janë të drejta dhe disa gjëra janë gabim, dhe do t’i them, por nuk do t’i imponoj, nuk do t’u them njerëzve çka të bëjnë.
Pra, po, le të përpiqemi thjesht të jemi të vetëdijshëm se ka kufizime kulturore ndër të gjithë ne, me siguri ndër të gjithë ne.
Normat kulturore perëndimore: Takimet, mehri dhe paratë
Le ta japim një kufizim tjetër kulturor. E shoh si po dal me shembuj që janë më shumë nga bota perëndimore, sepse kam jetuar më shumë në këtë botë. Kjo nuk do të thotë se kulturat e tjera nuk kanë kufizime; ndoshta kanë edhe më shumë. Por nëse do të qeshësh, të paktën fillo nga njerëzit e tu, nga vetja së pari, e pastaj nga njerëzit e tu. Kjo nuk do të thotë se mendoj se janë më të këqij, por është thjesht ajo që di.
Në rregull, një shembull tjetër: sidomos në kulturën perëndimore, kanë një kufizim se si duhet të ndodhë martesa. Mendojnë se duhet të kenë së pari të dashur. Fatkeqësisht, ka ndikuar te disa Nënshtrues ndër ne. Mendojnë se duhet të kenë së pari të dashur, e pastaj të fejohen ndoshta pas disa vitesh, e pastaj të kenë një dasmë të madhe—është kufizim kulturor—e pastaj të martohen. Është pak a shumë si një proces shumëvjeçar ku duhet t’i kalojnë të gjitha këto faza. Është kufizim i njerëzve për t’u martuar. Tani, nuk po them mos i bëni, por pranojini si mangësi, pranojini si kufizimin tuaj, e jo si diçka që vërtet duhet ta bëni.
Tani, nëse nuk mund ta kapërcesh idenë se së pari duhet ta bësh fejesën, dasmën e madhe… nëse nuk mund ta kapërcesh, në rregull, është në rregull, është kufizimi yt, nuk do ta ndryshoj. Megjithatë, le të pajtohemi së pari se është kufizimi yt, dhe është në rregull. Ndoshta do të të ndihmojë sapo ta pranosh se është kufizim nga ana jote, ndoshta nga kultura jote, nga prindërit e tu, nga të afërmit e tu; atëherë ndoshta mund ta kapërcesh më lehtë. Disa gjëra mund të mos i kapërcesh kurrë—unë mund të mos e kapërcej kurrë ngrënien e karkalecave—por disa gjëra ndoshta je gati t’i kapërcesh.
Ndoshta kapërcimi i idesë se duhet ta bësh një dasmë të madhe mund të të mundësojë ta imagjinosh martesën me dikë jashtë kulturës sate. Sepse një pjesë e kufizimit të martesës me dikë jashtë kulturës sate vjen nga ideja se njerëzit në kulturën tënde do ta shohin, dhe do ta shohin nëse ke një dasmë të madhe. A e shihni lidhjen? Nëse nuk mund ta kapërcesh kufizimin e të pasurit një dasmë të madhe, apo të pasurit të dashur… dhe sërish, nuk po përpiqem ta ndaloj dasmën, jam kundër të dashurave dhe të dashurve, por ajo që po them është se nëse nuk mund ta kapërcesh atë kufizim, atëherë do të kufizojë gjëra të tjera. Tani nuk mund ta imagjinosh as martesën me dikë jashtë racës apo kulturës sate, sepse e di se kjo do të përfshijë një dasmë të madhe, dhe “Oh, si do t’ua arsyetoj këtë prindërve, të afërmve?” Bëhet kufizim.
Një kufizim tjetër… edhe ky në fakt është në Kosovë. Madje pavarësisht faktit që janë myslimanë tradicionalë, mehri… përmendet qartë në Kuran. Disa kultura, sidomos ato që mendojnë se janë kultura moderne, thjesht nuk mund ta kuptojnë idenë e mehrit. Nëse shkon te një vajzë në Kosovë apo Shqipëri apo çfarëdo, dhe flet për mehrin, ajo do të fyhet në vend që të jetë si: “Oh, në fakt marr diçka.” Do të ndihet si: “Oh, a po përpiqesh të paguash për mua?” E di, është fyerje për të. Dhe shumë njerëz në botën perëndimore mund ta kenë atë kufizim. Janë si: “Oh, pse po flasim fare për para e gjëra të tilla?”
Kjo më sjell te një kufizim tjetër kulturor: në botën perëndimore, nuk u pëlqen të flasin për para, për paga. Nëse e sjell: “Oh, sa është paga jote?”, natyrisht në një situatë shumë publike ndoshta nuk është ide e mirë, është pak naive ta sjellësh, por ndoshta dikush është thjesht kurioz: “Sa është paga jote?” Në botën perëndimore, është kufizim kulturor, thjesht nuk flasin për të në shumë raste. Janë si: “Nuk të takon ty”, gjëra të tilla. Është në rregull, Kurani nuk e ndalon. Në fakt, Kurani thotë shprehni bekimet e Zotit, tregoni me çka ju ka bekuar Zoti, por disa njerëz mendojnë se është private. Sidoqoftë, është kufizim kulturor, nuk do ta ndryshoj. Është në rregull, do ta mbash private, në rregull. Në disa situata mund të kërkohet në lidhje me zeqatin, por nuk është puna ime ta ndryshoj atë kufizim. Nëse një ditë rritesh dhe e ndryshon, do të isha i lumtur, por nëse jo, është në rregull. Ke një kufizim, ashtu si një foshnjë nuk mund të hajë mish, mund të pijë vetëm qumësht. Kjo është kapaciteti i saj.
Pritjet shoqërore: Rregullat e veshjes, banimi dhe emërtimi
Ndonjëherë kulturat do të kenë—sidomos gratë—kufizime kulturore për veshjen. Dhe fatkeqësisht, ndonjëherë e gjykojnë njëra-tjetrën. Gratë në botën perëndimore do t’i gjykojnë gratë në botën lindore si vishen, dhe gratë në botën lindore do t’i gjykojnë gratë në botën perëndimore si vishen. Është thjesht kufizim kulturor; nuk mund ta imagjinojnë veten duke e bërë ndryshe.
Një kufizim tjetër kulturor është nëse nuk mund ta imagjinosh jetesën jashtë shtëpisë së prindërve edhe kur mund ta përballosh. Në disa kultura, thjesht nuk e lënë kurrë shtëpinë e prindërve edhe nëse kanë para. Janë shumë të turpshëm, kanë shumë frikë ta përmendin ndonjëherë, është thjesht kufizim. Kurani nuk e ndalon, sidomos nëse martohesh, por e kanë atë kufizim.
Ose mund të jetë kufizimi tjetër, ku njerëzit nuk duan kurrë të qëndrojnë me prindërit e dikujt. Meqë ra fjala, kjo më sjell te një çështje: nëse do Zoti, kur të flasim për këtë, nuk mendoj se është ide e mirë të qëndrosh me prindërit e bashkëshortit nëse janë jonënshtrues, sepse nuk të ndihmon, nuk do ta shtosh një jonënshtrues tjetër në familjen tënde. Por sidomos nëse janë Nënshtrues, mendoj se mund të jetë në rregull. Por mund të jetë gjithashtu në rregull të mos qëndrosh. Le të mos lejojmë që kufizimet tona kulturore t’i kufizojnë mundësitë tona të martesës për shkak të këtyre gjërave.
Vura re një dallim kulturor—nuk do ta quaja kufizim, sepse në këtë rast nuk e di ku është kufizimi, a është në këtë anë apo në anën tjetër… E kam vënë re se në botën perëndimore, priren t’i thërrasin njerëzit me emrin e parë, me emrin e tyre, dhe kjo është në rregull. Mund të shkosh te një mjek dhe ta thërrasësh me emër. Për shembull, kur njerëzit më thërrasin Alban në Kanada, në Kosovë, në Evropë, çfarëdo, ndihem se kjo është natyrale. Por në disa kultura, kur shkova në Indi, më thërrisnin “Zotëri”, “Z. Fejza”. Dhe kur flasin me njëri-tjetrin, i referohen mbiemrit të tyre apo në mënyrë më nderuese, respektuese, zakonisht të lidhur me profesionin e tyre, si “Doktor ky”, “Doktor ai”, edhe kur flasin në një situatë miqësore.
Tani, në këtë rast, nuk e di cili është kufizimi, sepse mund të shoh si është mirë ta respektosh dikë duke ia përmendur titullin, por mund të shoh edhe si thirrja e dikujt me emër është më e vërtetë. Pra, të dyja janë të mira dhe të këqija në mënyrën e vet. Njëra prej tyre është më respektuese, tjetra është më e vërtetë, sepse dikush nuk është gjithmonë doktor. Disa njerëz më shkruajnë një mesazh dhe janë si: “Oh, i dashur i dërguar i Zotit.” Nuk jam gjithmonë i dërguar, jo kur po shkruaj email-e dhe po flas në biseda në grup e gjëra të tilla, por ende më drejtohen kështu. Me sa duket përpiqen të më respektojnë. Nuk është e vërtetë, por është respektuese.
Pra, po, në këtë rast, thjesht po e paraqes dallimin kulturor. Nuk e di ku është kufizimi, a është në atë kulturë apo në këtë? Ndoshta në të dyja. Megjithatë, patjetër, në disa situata kufizimi është në njërën anë, në njërën kulturë, dhe jo në tjetrën, dhe kanë kufizime të ndryshme.
Para se të flasim më tej për këtë, më lejoni… le të pendohemi.
Riformulimi i kulturës: Mangësitë njerëzore kundrejt përsosmërisë fetare
Lavdi Zotit, nuk ka zot tjetër përveç Zotit.
Tani, një kufizim tjetër kulturor, për shembull, në disa vende—ndoshta në shumicën e vendeve, në fakt—është martesa jashtë vendit tënd, apo jashtë racës sate, apo jashtë etnisë sate. Për disa, thjesht nuk mund ta kapërcejnë. Do të ishte bukur, do të hapte më shumë mundësi nëse nuk mendon shumë për këtë, por nëse është kufizimi yt, është në rregull, do ta pranoj. Duhet ta respektojmë nëse njerëzit nuk duan të martohen jashtë kulturës së tyre. Megjithatë, do ta quaj kufizimin tënd. Nuk do të them: “Oh, ke të drejtë.” Do të them se është kufizimi yt, por nuk mund të bëj asgjë për këtë. Me sa duket nuk je rritur mjaftueshëm, dhe është në rregull, nuk do të përpiqem të të turpëroj, por është kufizim.
Pra, po, ky është një tjetër… Meqë ra fjala, kjo është diçka që dua ta sjell, sepse mjaft shpesh në studimet shoqërore në botën e sotme, në kulturën e punës, përpiqen të thonë se të gjitha kulturat janë të njëjta. Nuk mendoj se të gjitha kulturat janë të njëjta; kanë dallime, dhe në fakt nuk janë të barabarta. Nuk e kanë të njëjtin nivel të përgjithshëm kufizimesh. Zakonisht, njerëzit më të varfër në vendet më të varfra kanë më shumë kufizime kulturore, njerëzit në vendet më të pasura kanë më pak kufizime kulturore. Por kjo nuk i bën më të mirë, sepse njerëzit në vendet më të pasura atëherë shkelin më shumë ndalime, dhe njerëzit në vendet më të varfra shkelin më pak ndalime. Pra, në thelb, një grup po kufizon më shumë se sa Kurani u kërkon të kufizojnë, dhe grupi tjetër po lejon më shumë se sa Kurani u lejon. Pra, i përmbushin profecitë në Kuran për aspekte të ndryshme të asaj që mund të shkojë keq.
Më lejoni të përpiqem ta përfundoj këtë. Kjo mund të tingëllojë e diskutueshme, por thellë-thellë, kur e analizojmë më thellë, në fakt të gjitha kulturat janë të këqija. Ja pse: sepse nëse ka diçka të mirë në një kulturë, është pjesë e fesë. Imagjinoni se ka fe në çdo kulturë dhe ka njëfarë kulture në çdo fe. Nëse ka diçka të mirë në një kulturë, është pjesë e fesë, mund ta quajmë thjesht fe. Çfarëdo që mbetet jashtë asaj feje që është pjesë e atij grupi njerëzish, mund ta quajmë kulturë, por çfarëdo që mbetet jashtë është e keqe. Çdo gjë e mirë është brenda asaj që përmend Kurani, është brenda fesë.
Pra, atëherë pyetja është, nëse të gjitha kulturat janë të këqija… apo mund të themi: “Oh po, një pjesë e kulturës është brenda fesë,” por në atë rast, thjesht do të zgjedh ta quaj fe. Sipas përkufizimit tim, mënyrës si po e përkufizoj, nëse çdo gjë fetare nuk është kulturë, atëherë të gjitha kulturat janë të këqija.
Çfarë do të thotë kjo, meqë ra fjala… dhe pse janë të ndryshme? Sepse ka kaq shumë mënyra të ndryshme për të qenë i keq, dhe ka vetëm një mënyrë për të qenë i mirë. Por le të mos i gjykojmë kulturat e njëri-tjetrit, edhe pse pak a shumë janë të gjitha të këqija, sepse të gjithë ne jemi të këqij në mënyra të ndryshme. Disa njerëz do t’i shkelin disa ligje në Kuran, njerëz të tjerë do t’i shkelin ligje të tjera në Kuran, dhe të paktën të gjithë ne e shkelim 30% të tij. Tani, ndoshta një kulturë e caktuar mund ta kufizojë veten jo më shumë se 30%, ndoshta 31%, por 31% nuk është aq ndryshe nga 30%. Nuk është mjaftueshëm ndryshe që të qeshësh me të si: “Oh, këta njerëz janë më të këqij”, sepse nuk është mjaftueshëm ndryshe në nivel, është ndryshe në lloj. Disa njerëz kanë disa kufizime, të tjerë kanë disa kufizime të tjera.
Sidoqoftë, pra kjo është pak a shumë ajo për të cilën doja ta ngrija vetëdijen. Nuk do të thotë se po përpiqem ta ndryshoj. Është kufizimi ynë, është në rregull. Nuk po them se është gjë e mirë, thjesht po them se është në rregull në kuptimin që le të mos lejojmë të na shqetësojë shumë. Nëse dikush mund të rritet pak më shumë dhe të jetë më mendjehapur dhe t’i kuptojë më shumë kulturat e tjera, do të jetë bukur. Nëse jo, është gjithashtu në rregull.
Pyetje-përgjigje me publikun dhe shembuj nga bashkësia
Tani, mund ta përfundojmë thjesht këtu nëse duhet të shkoni, ose ndoshta dikush në fakt ka disa shembuj që do t’i sjellë. Ju lutem, le t’i sjellim në mënyrë respektuese, jo në mënyrë talljeje: “Oh, këta njerëz e bëjnë atë.” Dhe sidomos nëse sjell diçka nga kultura jote, do të ishte bukur. A ka dikush ndonjë shembull për të sjellë? Nuk keni pse.
A mund të mendojë dikush ndonjë shembull? Meqë ra fjala, është e vështirë t’i sjellësh, sepse kufizimet në kulturën tënde… është vërtet e vështirë ta imagjinosh si mund të jetë ai kufizim kulturor. Por nëse është në një kulturë tjetër, atëherë ndoshta je mjaftueshëm i sjellshëm të mos e thuash. Pra, le të shohim nëse dikush ka diçka.
Mund ta lexoj këtë pa emra që njerëzit të mos… Do të shoh varësisht se çka shkruani. Meqë ra fjala, nëse dikush duhet të shkojë, mund të shkojë të punojë apo çfarëdo. Kjo pjesë në të vërtetë nuk është aq e rëndësishme, thjesht po kaloj pak kohë.
Komente individuale: Seksualiteti, ushqimi dhe praktikat rajonale
Në rregull, pra Adami po thotë… Oh, më fal Adam, e përmenda emrin tënd. Të qenët në rregull me anëtarë të familjes që nuk janë heteroseksualë. Po, është dallim kulturor. Në kulturën perëndimore, disa njerëz janë në rregull me anëtarë të familjes që janë, le të themi, homoseksualë. Por në disa kultura, nuk janë në rregull me këtë. Kjo është çështje tjetër për të cilën mund të flasim… Të gjithë e dimë se të qenët homoseksual është keq, por çka bën nëse ke një anëtar të familjes që është homoseksual? Në disa kultura do ta pranojnë, do ta tolerojnë; në kultura të tjera, jo. A është kjo… Shpresoj se kjo është ajo që po përpiqesh ta përmendësh, Adam. Po, nuk do të hyj në hollësi për gjithë këtë temë të re, thjesht po e përmend si shembull. Pra, po, Adami po thotë po. Pra, po, ky është dallim kulturor. Nuk e di cila anë është kufizimi: a është kufizimi të duhet ta pranosh dikë, apo është kufizimi të duhet ta refuzosh dikë për atë që është? Mund të flas një ditë tjetër për këtë, sepse është temë e ndjeshme.
Po, në rregull. Faisali po thotë: “Më pëlqen vërtet të kem kuzhinën time të preferuar në kuzhinë.” Po, në rregull, mund ta shoh këtë. Në fakt, kufizimi kulturor i ushqimit është ndoshta në të gjitha vendet, ndoshta te të gjithë njerëzit, më shumë se sa e kuptojnë. Më vjen mirë që je i vetëdijshëm për këtë, Faisal, që e pranon si kufizim kulturor e jo si: “Ky është ushqim më i mirë se ushqimi yt.” Është si: “Oh, është kufizim kulturor që e kam, nuk mund ta toleroj disa ushqime.” Është pak a shumë si unë nuk ha karkaleca, ti mund të mos i pëlqesh disa gjëra të tjera.
Po, pra Mad Bay po thotë se disa kultura në fakt hanë mish të papjekur dhe të tjerët e shohin të neveritshme. Miq, ky është shembull i përsosur. Pra, në fakt, mendoj se kultura libaneze ha pak mish të papjekur, dhe Madi—mendoj se Madi është nga Kazakistani—nuk mund ta kuptojë ngrënien e mishit të papjekur. Le ta sjellim një shembull tjetër që është më pak ekstrem: disa kultura nuk mund ta tolerojnë biftekun plotësisht të pjekur, kultura të tjera nuk mund ta tolerojnë biftekun gjysmë të pjekur apo mesatarisht të pjekur. Thjesht nuk mund ta mendojnë, dhe në fakt është kufizim kulturor në të dy anët. Thjesht nuk mund ta imagjinojnë ngrënien e biftekut që nuk është plotësisht i pjekur, apo nuk mund ta imagjinojnë ngrënien e biftekut që është plotësisht i pjekur. Janë si: “Në rregull, çfarë është kjo?”
Në rregull, Jadi po thotë se në kulturat më konservatore, neveria ndaj disa homoseksualëve… E përmendëm pak a shumë këtë. Në rregull.
Faleminderit… Me sa duket po e mbron Libanin tani! Pra, thotë: “Në Liban hamë mish të papjekur, mish të pjekur dhe mish të djegur.” Në rregull, pra të gjitha!
Po, në rregull. Pra, një shembull tjetër që po e sjell Mediu është se gratë duhet të jenë të virgjëra në Algjeri. Pra, ky është kufizim kulturor në Algjeri, kjo nuk është në Kuran, meqë ra fjala. Tani, nuk do të them se gratë nuk duhet të jenë të virgjëra; mendoj se humbja e virgjërisë para martesës është gjë e keqe. Megjithatë, ajo që ndodh në të kaluarën është në të kaluarën, njerëzit ndryshojnë, njerëzit bëjnë gabime, dhe është kufizim kulturor ta kesh pak a shumë këtë si rregull. Nuk është rregull në Kuran.
Faisali po thotë: “Nuk po mbrojmë, thjesht po informojmë.” Po, në rregull, faleminderit, Faisal. Po bëja shaka.
Në rregull, meqë ra fjala, ka edhe kufizime kulturore për shakatë, si disa njerëz i kuptojnë shakatë ndryshe. Dhe mendoj se nuk kam arritur t’i kuptoj shakatë e Faisalit mjaft herë. Ndoshta kam një kufizim kulturor se si bëhen shakatë në disa kultura, nuk e di.
Reflektime për diversitetin kundrejt unitetit
Sidoqoftë, ajo që po them është, le t’i pranojmë këto si kufizime kulturore. Nuk kemi pse të jemi të gjithë të njëjtë. Meqë ra fjala, kjo më sjell te një çështje tjetër: nuk besoj se ka forcë… E dini si thonë: “Ka forcë në diversitet”? Në botën e sotme moderne, thonë se ka forcë në diversitet. Nuk besoj se kjo është e vërtetë. Në fakt, Kurani thotë se ka forcë në unitet: nëse jeni të bashkuar, mund të keni sukses. Megjithatë, mënyra e vetme, fatkeqësisht, për të qenë të bashkuar sot është të lejojmë njëfarë diversiteti që të mund të bashkohemi në gjëra më të rëndësishme. Pra, e lejojmë diversitetin në gjërat më pak të rëndësishme që të mund të jemi të bashkuar në gjërat më të rëndësishme, dhe nga uniteti vjen forca. Por e tolerojmë njëfarë diversiteti që ta theksojmë unitetin.
Kontribute të tjera nga biseda e publikut
Në rregull, dikush po thotë… Madi po thotë: “Në Gana, njerëzit vallëzojnë me varre.” Ndoshta e ke fjalën me arkivole kur varrosen njerëzit? Po, kam parë video për këtë. Është kufizim kulturor. Mund të ketë, meqë ra fjala, një kufizim tjetër kulturor në Kazakistan… me sa duket Madi është nga Kazakistani… për varret apo funeralet për të cilin mund të mos jesh i vetëdijshëm, apo ndoshta je i vetëdijshëm.
Madvej po thotë: “Jam nga Uralet.” Në rregull, çfarë do të thotë, Uralet? Malet, apo cili shtet është ai?
Je nga Rusia! Në rregull, më fal, më fal Mad, mendova se ishe nga Kazakistani. Në rregull, faleminderit për sqarimin. Pra, je nga Rusia, afër Jekaterinburgut, apo çfarëdo që është.
Në rregull, nuk do t’i lexoj të gjitha, sepse disa prej tyre janë pak tepër të ndjeshme për t’u lexuar.
Në rregull, po, Natalia po thotë se disa kultura e hanë ushqimin me duar, të tjerat jo. Është kufizim kulturor kur njerëzit nuk mund ta kuptojnë si mund të hash me dorë, por është gjithashtu kufizim kulturor kur nuk mund ta kuptojnë si nuk ha me dorë. Të dy anët janë pak të kufizuara. Disa ushqime ndoshta janë më mirë me duar, ushqime të tjera nuk janë aq të mira me duar, çfarëdo që të jetë. Thjesht pranoje si kufizimin tënd kulturor që të jesh i përgatitur, sidomos nëse martohesh me dikë që ha ndryshe, që të mos tronditesh.
Adnani po thotë se në shumë pjesë të botës, mund të hash vetëm me dorën e djathtë. Po, kjo ka të bëjë më shumë me Hadithin.
Disa kultura preferojnë larjen në vaskë kundrejt dushit dhe anasjelltas. Nuk isha i vetëdijshëm për këtë. Në rregull, kjo është gjë interesante që e mësova.
Madi po thotë se disa kultura ndoshta e tolerojnë më shumë vjedhjen e gjërave që njerëzit i kanë lënë. Kjo duket më shumë se kufizim kulturor, duket më shumë thjesht gabim i qartë. Por mund ta shoh si do të ishte kufizim, sepse e tolerojnë; nuk është se po e vjedhin, po i tolerojnë veprat e këqija. Po, kjo është e vërtetë, disa kultura do t’i tolerojnë veprat e këqija më shumë se të tjerat.
Po, Guillaume po thotë se në Francë, njerëzit hanë kërmij.
Dhe Natalia po thotë se kërmijtë nuk janë të këqij. Në rregull, pra disa njerëz nuk e kanë atë kufizim në mendjen e tyre.
Abduli po thotë se në Gana, e shohin si mosrespekt nëse përshëndetesh apo të jepet diçka me dorën e majtë. Në rregull, megjithëse… Meqë ra fjala, pra po, po i paraqesim këto duke qenë të vetëdijshëm se është thjesht kultura jonë, nuk përpiqemi t’ua imponojmë të tjerëve, që të mund të jemi të bashkuar. Por është në rregull nëse nuk mund ta bësh ndryshe, nuk do të përpiqemi të të ndryshojmë.
Fjalët përmbyllëse dhe mbyllja
Në rregull, pra ndoshta duhet ta përfundoj këtu, sepse janë pothuajse 50 minuta, me sa duket. Në rregull, thjesht do të pres edhe një minutë, sepse duket se keni shumë shembuj.
Po, Jadi po thotë se mjekra mund të jetë një. Po, disa kultura e tolerojnë më shumë mjekrën, të tjerat do të të gjykojnë që ke mjekër. Disave nuk u pëlqen nëse shkon në një mjedis zyre me mjekër; në kultura të tjera, në fakt mund të të gjykojnë që nuk ke mjekër.
Gorgini po thotë se në Francë, hamë edhe këmbë bretkose. Por ja çështja: bretkosat dhe kërmijtë janë më shumë si… nuk është kufizim, është një lejim tjetër. Po flas për gjëra që nuk janë të ndaluara në Kuran, por njerëzit prapë nuk mund t’i bëjnë. Kjo është temë tjetër për një ditë tjetër.
Sidoqoftë, nuk do t’i lexoj të gjitha, sepse ndoshta do të jenë shumë shembuj.
Në rregull, pra për ata që duhet ta bëjnë Lutjen e Kontaktit, bëjeni Lutjen e Kontaktit. Për të tjerët, paqja qoftë mbi ju. Nëse do Zoti, flasim të Premten e ardhshme.
Predikim i së Premtes nga: Alban Fejza, Drejtues i Xhematit Online